Chủ động nhận biết và phòng ngừa bệnh do não mô cầu

Bệnh do não mô cầu là một bệnh truyền nhiễm cấp tính rất nguy hiểm, có thể khởi phát đột ngột và đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.

Đặc điểm của bệnh do não mô cầu

Bệnh do não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, với hai bệnh cảnh điển hình là viêm màng não hoặc nhiễm trùng máu, hoặc có thể kết hợp cùng lúc cả hai thể bệnh. Đây là căn bệnh có diễn tiến rất nhanh và có thể gây tử vong chỉ trong vòng vài giờ. Trên toàn cầu, bệnh xuất hiện ở khắp các nơi trên thế giới dưới dạng các ca mắc tản phát hoặc bùng phát thành dịch. Mặc dù có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, bệnh ghi nhận tỷ lệ mắc cao nhất ở nhóm trẻ em dưới 5 tuổi và thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 15 - 24 tuổi.

Vi khuẩn Neisseria meningitidis lây truyền qua đường hô hấp từ người bệnh hoặc người lành mang vi khuẩn thông qua các hành vi như ho, hắt hơi, nói chuyện, tiếp xúc với các giọt bắn đường hô hấp hoặc dùng chung vật dụng cá nhân. Bệnh thường xảy ra ở trẻ em dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên và những người chưa được tiêm vắc xin phòng bệnh. Bên cạnh đó, nhóm người bị suy giảm miễn dịch như người bị tổn thương chức năng lách hoặc đã phẫu thuật cắt lách, người nhiễm HIV, người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, người đang mắc nhiễm trùng hô hấp, người có thói quen hút thuốc lá hay những người đi du lịch ra vào vùng dịch tễ cũng có nguy cơ nhiễm bệnh rất cao.

Điều kiện môi trường cũng đóng vai trò thúc đẩy bệnh lây lan, điển hình là tại những nơi tập trung đông người có môi trường sinh sống chật hẹp, không thông thoáng như nhà trẻ, trường học, ký túc xá, khu công nghiệp hoặc doanh trại quân đội... Về mặt thời tiết, bệnh thường dễ bùng phát vào mùa đông và mùa xuân khi nhiệt độ chuyển lạnh, hanh khô. Về phân nhóm vi khuẩn gây bệnh, hiện có tất cả 12 nhóm huyết thanh đã được ghi nhận. Trong số đó, có 6 nhóm chính từng gây ra các vụ dịch trên toàn cầu gồm nhóm A, B, C, W-135, X và Y. Riêng tại Việt Nam, các nhóm huyết thanh thường gặp gồm có nhóm A, B, C, W-135 và Y.

Dấu hiệu nhận biết và biến chứng nguy hiểm

Bệnh có thời gian ủ bệnh trung bình kéo dài từ 3 đến 4 ngày. Trong giai đoạn khởi phát này, các biểu hiện ban đầu như hắt hơi, sổ mũi, mệt mỏi rất dễ bị nhầm lẫn với bệnh cảm cúm thông thường, tuy nhiên sau đó bệnh sẽ chuyển biến nặng lên rất nhanh chóng.

Ở thể viêm màng não, người bệnh thường sốt cao đột ngột kèm rét run, đau đầu dữ dội, nôn mửa (nôn vọt, không liên quan đến bữa ăn), cổ cứng, sợ ánh sáng, rối loạn ý thức, co giật, hôn mê, có thể tử vong. Riêng ở đối tượng trẻ nhỏ, triệu chứng thường biểu hiện qua việc bỏ bú, quấy khóc, ngủ li bì hoặc có dấu hiệu thóp phồng trước khi rơi vào tình trạng nguy kịch.

Đối với thể nhiễm khuẩn huyết, các dấu hiệu đặc trưng bao gồm sốt cao đột ngột, rét run, đau cơ, đau nhức khớp toàn thân và xuất hiện tử ban ở vùng đùi, cẳng chân cùng thân mình, các nốt tử ban này có thể nhanh chóng lan rộng và bị hoại tử ở phần trung tâm. Nguy hiểm hơn cả là tình trạng nhiễm khuẩn huyết tối cấp diễn tiến cực kỳ nhanh chỉ trong vòng vài giờ, đẩy bệnh nhân vào sốc nhiễm khuẩn, tụt huyết áp, suy đa tạng, rối loạn đông máu toàn thân và tử vong.

Hậu quả của căn bệnh này rất nặng nề khi tỷ lệ tử vong dao động từ 8-15%, thậm chí có thể lên tới 40-50% nếu bệnh nhân rơi vào tình trạng sốc ở thể nhiễm khuẩn tối cấp dù đã được tiếp cận chẩn đoán và điều trị y tế. Đối với khoảng 10-20% trường hợp người bệnh sống sót, họ vẫn phải gánh chịu nhiều biến chứng kéo dài suốt đời như điếc, mù lòa, chậm phát triển trí tuệ, động kinh, yếu liệt tay chân, để lại sẹo hoại tử trên da, hoại tử chi hoặc suy thận mạn tính.

Tài liệu tham khảo

1. Hội Y học Dự phòng Việt Nam. Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam. Hà Nội: Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật; 2024. tr. 40 – 140.

2. Lê Bửu Châu, Nguyễn Thị Cẩm Hường. Giáo trình Bệnh truyền nhiễm. Tái bản lần thứ 6. Nhà xuất bản Y học; năm 2025. TP.HCM

3. World Health Organization (WHO), 2023, Meningococcal meningitis: Fact sheet. Geneva: World Health Organization.

4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), 2026, Meningococcal Disease: Clinical Information and Signs and Symptoms. Atlanta: U.S. Department of Health and Human Services.

BS.CKII. Đoàn Công Viên - Phòng khám Đa khoa, Chuyên khoa, HCDC