Ngày Thế giới phòng, chống sốt rét (25/4): Chung tay hành động hướng tới loại trừ bệnh sốt rét tại Việt Nam

Ngày 25/4 hàng năm là dịp quan trọng để các quốc gia cùng nhìn lại và tăng cường nỗ lực trong công tác phòng, chống bệnh sốt rét. Năm 2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát động thông điệp “Không còn bệnh sốt rét: Chúng ta quyết tâm, chúng ta có thể” nhằm kêu gọi cộng đồng quốc tế duy trì cam kết, đẩy nhanh tiến trình loại trừ căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này.

Những thành tựu đáng ghi nhận trên thế giới và tại Việt Nam

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, từ năm 2000 đến nay, thế giới đã ngăn ngừa được khoảng 2,3 tỷ ca mắc và 14 triệu ca tử vong do sốt rét. Đến năm 2024, đã có 47 quốc gia được chứng nhận loại trừ sốt rét và 37 quốc gia ghi nhận dưới 1.000 ca mắc mỗi năm.

Tại Việt Nam, công tác phòng, chống sốt rét cũng đã đạt được những bước tiến mang tính bước ngoặt. Từ hàng triệu ca mắc mỗi năm trong thập niên 90, số ca mắc đã giảm mạnh xuống còn 353 ca/năm (năm 2024) và tỷ lệ tử vong hầu như không còn. 

Riêng tại khu vực Nam Bộ - Lâm Đồng, số ca mắc hiện duy trì ở mức dưới 50 ca/năm và không xảy ra dịch. Đến năm 2024, 19/20 tỉnh, thành phố tại khu vực này đã đạt tiêu chí loại trừ sốt rét.

Thành quả này là sự kết tinh từ nỗ lực bền bỉ của toàn bộ hệ thống y tế dự phòng; đặc biệt là lực lượng y tế cơ sở và nhân viên y tế thôn bản - những “cánh tay nối dài” không quản ngại khó khăn mang dịch vụ chăm sóc sức khỏe đến tận tay người dân ở các vùng sâu, vùng xa.

Thách thức hiện hữu: Không thể chủ quan trước nguy cơ “tái xuất” 

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, cuộc chiến chống lại bệnh sốt rét trên toàn cầu đang có dấu hiệu chững lại. Năm 2024, thế giới vẫn ghi nhận khoảng 282 triệu ca mắc và 610.000 ca tử vong, tăng nhẹ so với năm trước. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tiến bộ trong công tác phòng, chống sốt rét đang bị đe dọa bởi nhiều yếu tố:

- Sốt rét ngoại lai: Sự gia tăng người mang mầm bệnh trở về từ vùng lưu hành dịch (như châu Phi) tạo ra nguy cơ lây lan thứ phát trong cộng đồng;

- Ký sinh trùng kháng thuốc: Tình trạng kháng thuốc Artemisinin đã được ghi nhận tại một số khu vực, gây khó khăn lớn cho phác đồ điều trị chuẩn.

- Đột biến ở muỗi truyền bệnh: Tình trạng muỗi giảm nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng và sự xuất hiện của các loài muỗi có khả năng thích nghi cao với môi trường đô thị như Anopheles stephensi.

- Sự chủ quan của cộng đồng: Khi số ca mắc giảm, người dân dễ sinh tâm lý lơ là, bỏ qua các biện pháp phòng chống cơ bản như ngủ mùng, phòng tránh muỗi chích.

Tại Việt Nam, sốt rét ngoại lai chiếm gần 46% tổng số ca mắc, chủ yếu liên quan đến người lao động trở từ vùng dịch, tình trạng ký sinh trùng kháng thuốc, muỗi truyền bệnh giảm nhạy cảm với hóa chất đây là vấn đề tiềm ẩn sốt rét quay trở lại, đặt ra yêu cầu cấp thiết việc duy trì hệ thống giám sát và đáp ứng dịch bệnh kịp thời.

Bên cạnh, số ca mắc sốt rét ngày càng giảm, kéo theo nguy cơ đầu tư nguồn lực giảm và chính quyền địa phương giảm quan tâm, có thể tạo lỗ hổng để dịch sốt rét bùng phát và quay trở lại.

Hiểu đúng về bệnh sốt rét để chủ động phòng tránh

Sốt rét là bệnh truyền nhiễm do muỗi sốt rét (muỗi Anopheles mang mầm bệnh) truyền. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi và người bệnh có thể tái nhiễm nhiều lần. Đặc trưng của bệnh là cơn sốt thường diễn tiến theo 3 giai đoạn: rét run - sốt nóng - vã mồ hôi, và có thể lặp lại theo chu kỳ. Nếu không được chẩn đoàn và điều trị kịp thời, bệnh rất dễ tiến triển thành sốt rét ác tính, gây suy đa tạng, biến chứng nguy hiểm và thậm chí tử vong.

Chung tay hành động vì mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030

Để phòng chống bệnh sốt rét, biện pháp phòng muỗi chích (đót) là biện pháp quan trọng và hiệu quả nhất.

Đối với những người đi lao động, học tập hoặc du lịch tại các khu vực đang lưu hành bệnh (các nước Châu Phi, vùng rừng núi, vùng sâu vùng xa) cần mang theo màn tẩm hoá chất tồn lưu để ngủ, trước khi đi nên đến cơ sở y tế để được cấp thuốc dự phòng; Khi trở về từ vùng có sốt rét lưu hành cần đến cơ sở y tế để được khám và xét nghiệm tầm soát, giúp phát hiện và điều trị kịp thời nếu có mang mầm bệnh.

Khi có biểu hiện sốt, đặc biệt là sốt kèm rét run, vã mồ hôi, cần đến ngay cơ sở y tế để được khám, xét nghiệm và điều trị kịp thời. Không tự ý sử dụng thuốc để tránh nguy cơ biến chứng và kháng thuốc.

Hưởng ứng Ngày Thế giới phòng, chống sốt rét năm 2026, thông điệp của WHO một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của cam kết chính trị bền vững và việc không được phép chủ quan. Việc duy trì hệ thống giám sát chặt chẽ, phát hiện sớm, điều trị đúng phác đồ và không ngừng nâng cao nhận thức cộng đồng chính là “chìa khóa” bảo vệ những thành quả đã đạt được. Vì một Việt Nam không còn bệnh sốt rét vào năm 2030, chúng ta cần quyết liệt hành động ngay từ hôm nay. 

Nguồn tham khảo: 

1. Tổ chức Y tế thế giới: https://www.who.int/campaigns/world-malaria-day/2026

2. Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP.HCM: https://www.impehcm.org.vn/nd/tin-hoat-dong/dac-diem-dich-te-hoc-sot-ret-khu-vuc-nam-bo-lam-dong-giai-doan-nam-2020-2024.html  

3. Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Quy Nhơn: http://www.impe-qn.org.vn/ngay-sot-ret-the-gioi-25-thang-4-world-malaria-day/nhan-ngay-the-gioi-phong-chong-sot-ret-2026-tang-nhan-thuc-ve-tac-hai-va-cac-ch/ct/60/13051

4. Quyết định 3377/QĐ-BYT ngày 30/8/2023 của Bộ Y tế về việc hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sốt rét. 

5. Bệnh viện đa khoa Tâm Anh: https://tamanhhospital.vn/benh/sot-ret/#:~:text=S%E1%BB%91t%20r%C3%A9t%20(Malaria)%20l%C3%A0%20b%E1%BB%87nh%20do%20k%C3%BD,tr%C3%B9ng%20s%E1%BB%91t%20r%C3%A9t%20ho%E1%BA%B7c%20b%E1%BB%8B%20mu%E1%BB%97i%20%C4%91%E1%BB%91t.

6. Sức khoẻ & đời sống: https://suckhoedoisong.vn/nhung-thac-mac-thuong-gap-ve-sot-ret-169144017.htm

Trần Ngọc - Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Thành phố Hồ Chí Minh