Góc nhìn tâm lý học: Vì sao biết thuốc lá có hại nhưng vẫn khó bỏ?

Thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong sớm trên thế giới. Dù phần lớn người hút thuốc đều biết rõ tác hại đối với sức khỏe, nhiều người vẫn rất khó từ bỏ. Dưới góc nhìn tâm lý học, hành vi hút thuốc không đơn thuần là “thói quen xấu” hay “thiếu ý chí”, mà chịu tác động đồng thời của yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội.

Nicotine trong thuốc lá là chất gây nghiện mạnh, tác động lên não bộ và tạo cảm giác dễ chịu, giảm căng thẳng tức thì. Theo thời gian, não bộ dần lệ thuộc vào cảm giác này. Khi thiếu nicotine, người hút thuốc có thể cảm thấy bứt rứt, lo âu, khó tập trung hoặc dễ cáu gắt, khiến họ tiếp tục hút để giảm cảm giác khó chịu.

Tâm lý học gọi đây là cơ chế “củng cố hành vi”. Khi hút thuốc giúp giảm stress hoặc cảm xúc tiêu cực, não bộ sẽ ghi nhận đây là cách đối phó hiệu quả và lặp lại hành vi đó. Dần dần, thuốc lá trở thành “công cụ đối phó” quen thuộc mỗi khi người hút cảm thấy áp lực, căng thẳng hay cô đơn. Vòng lặp này càng được củng cố lâu, càng khó phá vỡ.

Ngoài ra, nhiều tình huống quen thuộc như uống cà phê, sau bữa ăn, lái xe hay gặp gỡ bạn bè cũng có thể trở thành “tác nhân kích hoạt” khiến cơn thèm thuốc xuất hiện gần như tự động. Bên cạnh đó, tâm lý chủ quan như “hút ít thì không sao” hay “muốn bỏ lúc nào chẳng được” cũng khiến việc thay đổi hành vi trở nên khó khăn hơn.

Môi trường xã hội cũng ảnh hưởng lớn đến hành vi hút thuốc. Gia đình, bạn bè có người hút thuốc hoặc việc tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh hút thuốc có thể khiến hành vi này trở nên bình thường và dễ chấp nhận hơn, đặc biệt ở thanh thiếu niên.

Theo các chuyên gia, bỏ thuốc không chỉ là vấn đề quyết tâm mà còn là quá trình vượt qua sự lệ thuộc về sinh học, cảm xúc và thói quen đã hình thành lâu dài. Vì vậy, người hút thuốc cần được hỗ trợ bằng các biện pháp phù hợp như tư vấn tâm lý, quản lý stress, liệu pháp thay thế nicotine và xây dựng môi trường sống không khói thuốc.

Nguồn tài liệu tham khảo:

1. Ashipala, D. O., Tomas, N., & Medusalem, J. M. H. (2020). Smoking: A biopsychosocial perspective. In Handbook of research on clinical applications of meditation and mindfulness-based interventions (pp. 85-104). IGI Global.

2. DeAtley, T., Denlinger-Apte, R. L., Cioe, P. A., Colby, S. M., Cassidy, R. N., Clark, M. A., Donny, E. C., & Tidey, J. W. (2020). Biopsychosocial mechanisms associated with tobacco use in smokers with and without serious mental illness. Preventive Medicine, 140, 106190.

3. Hwang, J., & Yun, Z. S. (2015). Mechanism of psychological distress-driven smoking addiction behavior. Journal of Business Research, 68(9), 1984-1992.

4. Sulistyani, R., Rahardjo, S. S., & Pawito. (2021). Multilevel analysis of the biopsychosocial determinants and contextual peer groups on smoking habit in high school students in East Lampung, Lampung, Indonesia. Journal of Health Promotion and Behavior, 6(1), 9-20.

5. Weinberger, A. H., Pang, R. D., Ferrer, M., Kashan, R. S., Estey, D. R., Segal, K. S., & Esan, H. (2021). A novel smoking-specific self-control task: An initial study of feasibility, acceptability, and changes in self-control and cigarette smoking behaviors among adults using cigarettes. Psychology of Addictive Behaviors, 35(5), 601-612.

6. Baumeister, R. F., Vohs, K. D., & Tice, D. M. (2007). The strength model of self-control. Current Directions in Psychological Science, 16(6), 351-355.

7. World Health Organization. (2015). WHO report on the global tobacco epidemic 2015. WHO Press.

Trần Thị Quỳnh Trang – Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật thành phố Hồ Chí Minh