Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo của thuốc lá điện tử

Nhân Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5/2026, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) phát động chiến dịch “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo – Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, cảnh báo các chiến lược tiếp thị tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá đang có chủ đích nhắm vào thanh thiếu niên. Trong khi đó, thuốc lá điện tử đang được quảng bá ngày càng rộng rãi, trở thành mối nguy hiển mới không thể xem nhẹ.

Sử dụng thuốc lá hiện là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ra các bệnh không lây nhiễm như ung thư, tim mạch và đái tháo đường. Mỗi năm, thuốc lá cướp đi hơn 8 triệu sinh mạng trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,6 triệu ca tử vong liên quan đến hút thuốc thụ động. Trẻ em là nhóm chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất khi khoảng 50% trẻ em trên thế giới đang phơi nhiễm với khói thuốc, dẫn đến hơn 65.000 ca tử vong mỗi năm.

Đáng lo ngại, trẻ em và thanh thiếu niên đang trở thành mục tiêu tiếp thị có chủ đích của các tập đoàn thuốc lá. Theo WHO, giới trẻ có nguy cơ sử dụng thuốc lá điện tử cao gấp 9 lần người lớn. Hiện có khoảng 40 triệu trẻ em từ 13–15 tuổi đang sử dụng các sản phẩm thuốc lá, trong đó khoảng 15 triệu em sử dụng thuốc lá điện tử.

Các sản phẩm nicotine mới như thuốc lá điện tử, túi nicotine hay thiết bị nicotine tổng hợp đang được quảng bá dưới vỏ bọc “công nghệ hiện đại” và “đổi mới sáng tạo”. Với hương vị đa dạng, thiết kế bắt mắt và chiến lược tiếp thị trên mạng xã hội, các sản phẩm này khiến việc sử dụng nicotine trở nên “thời thượng”, từ đó làm gia tăng nguy cơ nghiện ở giới trẻ.

WHO cảnh báo, các chiến thuật tiếp thị tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá không chỉ làm gia tăng số người nghiện nicotine mà còn đe dọa phá vỡ những thành quả kiểm soát thuốc lá mà nhiều quốc gia đã đạt được trong nhiều năm qua. Đồng thời, các tập đoàn thuốc lá vẫn đang tìm cách tác động nhằm trì hoãn hoặc làm suy yếu các chính sách kiểm soát thuốc lá để bảo vệ lợi nhuận.

Thuốc lá điện tử gia tăng nhanh trong giới trẻ Việt Nam

Tại Việt Nam, công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực khi tỷ lệ hút thuốc lá điếu trong nam giới trưởng thành và tỷ lệ phơi nhiễm khói thuốc thụ động đều giảm. Tuy nhiên, sự gia tăng nhanh chóng của các sản phẩm thuốc lá điện tử, đang đặt ra thách thức lớn.

Khảo sát tại 11 tỉnh, thành phố ghi nhận tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm tuổi 13–17 tăng từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% vào năm 2023. Xu hướng “trẻ hóa” người sử dụng nicotine cho thấy, giới trẻ đang trở thành nhóm khách hàng mục tiêu của ngành công nghiệp thuốc lá thông qua các sản phẩm có tính kích thích và gây nghiện cao.

Tăng cường chính sách để bảo vệ cộng đồng

Trước thực trạng đó, Quốc hội Việt Nam đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15 cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 cũng bổ sung quy định cấm kinh doanh các sản phẩm này.

Sau khi các quy định có hiệu lực, số ca ngộ độc liên quan đến thuốc lá điện tử giảm rõ rệt, việc quảng cáo công khai các sản phẩm này trên mạng xã hội cũng có dấu hiệu chấm dứt – đây là bước đi quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Tuy nhiên, việc thực thi còn nhiều thách thức. Thống kê cho thấy có đến 82,5% điểm bán lẻ vi phạm quy định về trưng bày thuốc lá, vô tình biến các cửa hàng thành kênh quảng cáo trá hình, làm tăng nguy cơ tiếp cận thuốc lá ở trẻ em và thanh thiếu niên. Đây là khoảng trống cần siết chặt trong công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm tại cơ sở.

Chung tay bảo vệ thế hệ tương lai

Thông qua chiến dịch năm 2026, WHO kêu gọi các quốc gia tăng cường hành động nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của nicotine và các chiến lược tiếp thị của ngành công nghiệp thuốc lá; đồng thời thúc đẩy hoàn thiện hệ thống chính sách để bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ nghiện thuốc lá và nicotine.

Bên cạnh đó, việc trang bị kiến thức, kỹ năng phòng tránh cho giới trẻ và tạo điều kiện tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ cai nghiện thuốc lá cũng được xem là giải pháp quan trọng để giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá trong cộng đồng, hướng tới một thế hệ khỏe mạnh, không khói thuốc.

Nguồn tài liệu tham khảo:

Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (VINACOSH). Công văn hưởng ứng Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5, Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá 25–31/5/2026.

Lê Nguyễn Hồng Vân –Trung tâm Kiểm soát bệnh tật thành phố Hồ Chí Minh